Stiven Hoking je pred kraj života ostavio niz upozorenja o budućnosti čovječanstva, a među njima su se posebno izdvajala četiri rizika koje je smatrao ozbiljnim prijetnjama civilizaciji. Dva od tih upozorenja, prema kasnijim dešavanjima i ocjenama koje se često povezuju s njegovim javnim nastupima, već su dobila zabrinjavajuću potvrdu u stvarnosti.
Riječ je o jednom od najpoznatijih fizičara savremenog doba, naučniku koji je crne rupe, vrijeme i nastanak svemira približio i stručnjacima i široj javnosti. Njegov autoritet nije počivao samo na teorijama koje su mijenjale fiziku, nego i na ličnoj upornosti: i nakon dijagnoze amiotrofične lateralne skleroze, Hoking je decenijama radio, pisao i javno govorio o pitanjima koja su izlazila daleko izvan laboratorije i univerzitetske sale.
Njegova životna priča počinje u Oksfordu, gdje je rođen 8. januara 1942. godine u porodici koja je posebno cijenila obrazovanje i intelektualnu radoznalost. Otac Frenk bavio se medicinskim istraživanjima, a majka Izabel bila je poznata po interesovanju za obrazovanje i razvoj znanja. Upravo u takvom okruženju Stiven Vilijam Hoking odrastao je uz osjećaj da su pitanja o svijetu jednako važna kao i odgovori na njih.
Već u školskim danima pokazivao je poseban način razmišljanja. Nije se uklapao u tipičnu sliku odličnog učenika prema svim klasičnim kriterijima, ali su nastavnici brzo prepoznali njegovu sposobnost da razumije principe iza pojava. Više ga je zanimalo zašto nešto funkcioniše nego puko pamćenje činjenica, a kao tinejdžer je s prijateljima pravio jednostavne elektronske uređaje od dijelova koje su imali na raspolaganju.
Put od Oksforda do Kembridža
Nakon studija fizike na Oksfordu, Hoking je akademski put nastavio na Univerzitetu u Kembridžu, gdje se usmjerio na kosmologiju. Tamo su se formirala njegova ključna naučna pitanja: kako je nastao svemir, šta upravlja njegovim najudaljenijim dijelovima i kakva je priroda vremena. Iz tih istraživanja izrasla je karijera koja će ga svrstati među najuticajnije teoretske fizičare 20. i 21. vijeka.
Kembridž je za njega bio mnogo više od univerzitetske adrese. U toj sredini radio je na problemima iz opšte teorije relativnosti i strukture svemira, a upravo u tom periodu počeo je razvijati ideje koje će kasnije imati ogromnu težinu u savremenoj fizici.
Podaci o njegovom radu iz tog vremena potvrđeni su kroz univerzitetske arhive i naučne publikacije, a danas se taj dio biografije smatra jednim od najvažnijih temelja njegovog kasnijeg uticaja.
Preokret koji je obilježio ostatak njegovog života dogodio se početkom šezdesetih godina, kada su ljekari ustanovili da boluje od amiotrofične lateralne skleroze. Prognoze su bile sumorne, ali Hoking nije napustio nauku. Uz podršku porodice i ljudi iz svog okruženja nastavio je istraživati, dovršio doktorat i stvorio karijeru koja je trajala znatno duže nego što su tadašnje procjene predviđale.
Njegov slučaj često se navodi kao primjer dugotrajnog života sa ALS-om, iako se tok ove bolesti može značajno razlikovati od osobe do osobe. U Hokingovom slučaju bolest nije zaustavila rad, nego je samo promijenila način na koji je komunicirao sa svijetom i radio sa kolegama. Taj element njegove biografije dodatno je naglasio izuzetnu disciplinu i mentalnu snagu koju je pokazivao tokom cijelog života.
Sredinom osamdesetih godina izgubio je sposobnost govora, ali ni tada nije izašao iz javnog i naučnog života. Zahvaljujući računarskoj tehnologiji razvio je sistem komunikacije putem sintetizovanog glasa, koji je s vremenom postao njegov prepoznatljiv simbol. Taj glas nije bio tek tehničko rješenje; postao je dio njegove javne prisutnosti i način da predavanja, intervjue i knjige i dalje budu dio njegovog rada.
Hokingovo zračenje i promjena u razumijevanju crnih rupa
Najširi naučni odjek Hoking je postigao istraživanjem crnih rupa. Sedamdesetih godina pokazao je da one nisu potpuno „crni“ objekti koji ništa ne mogu izgubiti, već da zbog kvantnih efekata mogu emitovati energiju. Taj fenomen, poznat kao Hokingovo zračenje, smatra se jednim od najvažnijih dostignuća moderne teorijske fizike i ključnim trenutkom u povezivanju kvantne mehanike, termodinamike i teorije relativnosti.
Njegov uticaj, međutim, nije ostao ograničen na uži naučni krug. Objavljivanjem knjige „Kratka istorija vremena“ približio je složene teme o svemiru milionima čitalaca širom svijeta. Knjiga je postala važan most između vrhunske teorijske fizike i publike koja nije imala stručno predznanje, a upravo je to bilo jedno od obilježja Hokingovog javnog rada: nauku je nastojao objasniti bez gubitka ozbiljnosti.
Kroz knjige i javna predavanja, Hoking je pokazivao da su pitanja o početku svemira i prirodi vremena relevantna ne samo za fizičare, nego i za svakoga ko želi razumjeti mjesto čovječanstva u kosmosu. Njegova popularnost poticala je i iz te sposobnosti da kompleksno objasni jednostavno, bez pojednostavljivanja do mjere u kojoj bi naučna suština nestala.
Četiri upozorenja za budućnost čovječanstva
Pored naučnih otkrića, Hoking je dugo upozoravao i na rizike koji bi mogli oblikovati budućnost civilizacije. Govorio je o klimatskim promjenama, nuklearnim sukobima, mogućim opasnostima napredne tehnologije i potrebi odgovornog razvoja vještačke inteligencije. Smatrao je da naučni napredak mora biti praćen ozbiljnim promišljanjem posljedica, jer se moć tehnologije ne mjeri samo onim što može da stvori, nego i onim što može da ugrozi.
Upravo ta upozorenja kasnije su često sabirana u priču o četiri velika rizika koje je smatrao presudnim za čovječanstvo. Dva od njih danas se najčešće pominju kao već ostvarena upozorenja ili kao opasnosti koje su se jasno pokazale: klimatske promjene i brz razvoj tehnologije koja može izmaći kontroli. Druga dva, nuklearni sukobi i nekontrolisani razvoj vještačke inteligencije, ostaju otvorene prijetnje o kojima se i dalje raspravlja.
Njegova upozorenja imala su posebnu težinu upravo zato što su dolazila od čovjeka koji je cijeli život posvetio razumijevanju zakona prirode. Nije govorio sa strane straha, nego iz pozicije nekoga ko je duboko poznavao nauku i istovremeno razumio koliko se lako znanje može pretvoriti u rizik ako ga ne prati odgovornost. U tome leži i razlog zbog kojeg su njegovi javni istupi ostali toliko citirani godinama nakon njegove smrti.
Stiven Hoking je preminuo 14. marta 2018. godine, a njegov pepeo je položen u Vestminsterskoj opatiji, u blizini Isaka Njutna i Čarlsa Darvina. Time je simbolično smješten među ljude čije su ideje trajno promijenile način na koji čovječanstvo razumije sebe i svemir. Ipak, njegov najveći trag ne leži samo u mjestu počinka, nego u naučnim idejama, knjigama i upozorenjima koja su nastavila da žive i poslije njegovog odlaska.
U sjećanju ostaje kao fizičar koji je pomjerio granice znanja, ali i kao javna ličnost koja je govorila o budućnosti s rijetkom mješavinom intelektualne strogosti i ljudske upornosti. Njegov sintetizovani glas, koji je godinama prenosio složene misli o kosmosu i opasnostima što tek dolaze, i dalje se vezuje za jednu od najdosljednijih naučnih biografija modernog doba.
